1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
ساعت و تقویم ایران
پنج شنبه - 28 آبان 1405تاریخ خورشیدی
تاریخ میلادی
تاریخ قمری
برج فلکی
آبان
1405
سال مورد نظر خود را وارد نمایید.
October -
November
2026
جمادی الاول -
جمادی الثانیه
١٤٤٨
مناسبتهای ماه آبان
اوقات شرعی به افق شهرها
اذان صبح: 05:15
طلوع خورشید: 06:44
اذان ظهر: 11:50
غروب خورشید: 16:55
اذان مغرب: 17:14
نیمه شب شرعی: 23:06
تبدیل تاریخ شمسی، میلادی و قمری | محاسبه سن
تاریخ خورشیدی
تاریخ میلادی
تاریخ قمری
برج فلکی
سال 1405 یک سال کبیسه نیست.
گفتاری دربارهی تاریخ زبان فارسی
فارسی دری از کجا آمده است؟ نگاهی به تاریخ زبان فارسی در گفتار دکتر محمد حیدری ملایری
زبان فارسی امروز از کجا آمده و چه نسبتی با زبانهای ایرانی پیش از خود دارد؟ شادروان دکتر محمد حیدری ملایری در این گفتار، با محور قرار دادن این پرسش، به پیشینهٔ فارسی دری، تفاوت آن با پارتی و پهلوی و نقش خراسان بزرگ در بالندگی آن میپردازد. او فارسی را زبانی از خانوادهٔ هندواروپایی معرفی میکند و یادآور میشود که زبانهای ایرانی پرشمار بودهاند؛ برخی از میان رفتهاند و برخی همچنان زندهاند. از نگاه او، شناخت خاستگاه فارسی دری نیازمند توجه به این تنوع و روشن کردن تفاوت زبانهایی است که گاه نامهایشان با یکدیگر آمیخته میشود.
حیدری ملایری نخست از زبان پارتی، یا زبان اشکانی، سخن میگوید؛ زبانی که با خراسان بزرگ و فرمانروایی اشکانیان پیوند داشت. او برای نشان دادن میراث فرهنگی این زبان، به آثاری چون «درخت آسوریک» و «یادگار زریران» و نیز خاستگاه اشکانی داستان «ویس و رامین» اشاره میکند. راه یافتن واژههای پارتی به ارمنی و حضور آنها در نوشتههای دیگر زبانها نیز از نمونههایی است که برای توضیح دامنهٔ تأثیر این زبان برمیشمارد.
در ادامه، او پهلوی را از زبانهای ایرانیِ باختری و فرزند فارسی باستان معرفی میکند و میان آن و پارتی تفاوت میگذارد. بخشی از توضیح او به تاریخ نام «پهلوی» اختصاص دارد: به روایت وی، ساسانیان در آغاز زبان اداری اشکانیان را به کار گرفتند و پس از جایگزین کردن زبان خود نیز نام پهلوی را حفظ کردند. او این موضوع را در چارچوب پدیدهای گستردهتر توضیح میدهد؛ اینکه حکومتهای تازه برای ادارهٔ کشور، گاه زبان دیوانی حکومت پیشین را نگه میدارند. از همین رو، تغییر حکومت لزوماً به معنای تغییر فوری زبان دستگاه اداری نیست.
بخش دیگری از سخنان او به سرنوشت زبانها و آثار مکتوب ایرانی پس از سقوط ساسانیان میپردازد. حیدری ملایری با نقل روایتهایی از بیرونی و جلالالدین همایی دربارهٔ کشتار آگاهان به فرهنگ و تاریخ و نابودی کتابها، از آسیبهای واردشده به میراث مکتوب ایرانیان سخن میگوید. نتیجهای که در بحث زبان بر آن تأکید میکند، تمایز میان دو رخداد است: پهلوی جایگاه خود را بهعنوان زبان رسمی حکومت از دست داد، اما زبان ایرانیان عربی نشد. در روایت او، برآمدن فارسی دری و جایگزینی آن با زبان رسمی پیشین، نشانهای از توان، پرباری و زایندگی فرهنگ ایرانی است.
خراسان بزرگ در این روایت جایگاهی محوری دارد؛ پهنهای که او آن را فراتر از خراسان امروزی و دربرگیرندهٔ افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز توصیف میکند. سپس این پرسش را پیش میکشد که چرا زبان برخاسته از این ناحیه «فارسی» نامیده شد، نه خراسانی یا سیستانی. پاسخ پیشنهادی او بر «خودآگاهی تاریخی» و «شم سیاسی» استوار است: از نگاه وی، خراسانیان خود را به فرهنگ و تمدن بزرگ ایران وابسته میدانستند و نام فارس برای آنان یادآور پیشینهٔ کشورداری و شاهنشاهی ایران بود. او واژهٔ «دری» را نیز به معنای وابسته به دربار میداند و این نامگذاری را بیانگر پیوند زبان با آن میراث فرهنگی و جایگاه رسمی آن تفسیر میکند.
یکی از دیدگاههای اصلی حیدری ملایری در این گفتار آن است که فارسی دری دنبالهٔ مستقیم پهلوی نیست، بلکه زبانی است که در کنار پهلوی زندگی کرده و از آن تأثیر پذیرفته است. او همچنین تأکید میکند که گسترش فارسی دری به معنای ناپدید شدن ناگهانی پهلوی نبود. برای شرح تفاوتهای زبانی خراسان و بخشهای مرکزی و غربی ایران، به گزارشهای نویسندگان گذشته و نمونههای ادبی استناد میکند: از جمله روایت ناصرخسرو از دیدار با قطران تبریزی و پرسشهای او دربارهٔ واژههای شعر خراسانی، و تدوین «لغت فرس» اسدی توسی برای توضیح واژههایی که در خراسان کاربرد داشتند، اما برای مخاطبان آذربایجانی آشنا نبودند.
او در پایان، با اشاره به شعر حافظ، زبان باباطاهر و بازماندههای پهلوی در گویشها، بر تداوم و گوناگونی میراث زبانی ایران تأکید میکند. سخن پایانیاش نگاهی فراتر از فراز و فرود حکومتها دارد: فارسی در گذر تاریخی پرفرازونشیب، زبان فرهنگی مشترک مردمان گوناگون بوده است؛ زبانی که او آن را از میراثهای فرهنگی بشریت میشمارد.